Czasã mie sã zdôwô, że jem
maleńczim kaminiem, wërzuconym
wëstrzód wiôldżégò pòla,
taczim môłim, samòtnym,
òstawionym sóm dlô se.
I nawetka ni móm nikògò
z kim mógłbëm pògadac,
czasã sã ceszëc, a czasã plakac.
Z kim mógłbëm wanożëc
rozmajitima drogama.

I wiedno mie sã zdôwô, że
jô żëjã blós dlô mie samégò, że
jem leno jô i mòjé zëcé – i nicht wiãcy.
Ale czasã chcôłbëm, co bës
Të Pónie wezdrzôł na mie
tam z górë i pòwiedzôł cos
do mie, co bëm nie mùszôł
wiedno sã czëc, równak jak
nen kamiń w pòlu.

Wanożenié

Jô jem ùdbë, że to sã wszëtkò dô…
że wszëtkò bãdze pò naji sprawie.
Bò to nierôz biwało, że chòcy
robòtë bëło wiele,
ma jesma wiedno dalë radã,
wiedno wszëtczé rozmielësmë:
Jak? Gdze? Czedë? Pò co? Dlôcze?
Nie bëło taczégò zadaniégò,
Chtërnégò ma jesma bë nie wëkònelë.
A wszëtkò to dzãka przikôzaniu:
Bãdzemë wanożëlë razã!

Przëbôczenié

Pamiãtôsz nen pierszi môl
Gdze jesma sã ùzdrzelë?
Gdze naszé òczë ni mògłë
na se sã napatrzëc,
gdze naszé rãce kùsynk spôrowałë,
a nasze serca bëłë taczé gòrące,
jak parminie pôłnégò słuńca?
Ë taczé szczestlëwé,
jak ptôchë na wòlnoscë?

A më – taczé òsoblëwé bùszny
wëstrzód całégò mira…

Gdze to wszëtkò òstało?
Gdze no ùsmienié, chtërne dôwało
mie pòkùj, cëszã mòji dëszë?…

A terô òsta wiedno nôdzeja,
że czedës sã przëbôczisz…

Mòdlëtwa

Dzãka Cë Bòże – za wszëtkò:

Za to, co jô móm
Za to, kim jô jem
Za to, że mogã żëc w tim
Òsoblëwim ë wëjątkowim môlu

Dzãka Cë za zdrowie, chòrobã
Dzãka za sëłã i bezradnosc
Dzãka za wiarã, nôdzejã i miłotã
Dzãka za nen kwiôt na łące i zbożé w pòlu
Za wszëtkò wiodro Cë dzãka – Bòże.
Nawetka za to, że jesz mògã
Ce prosëc ò to, co dlô mie nôwôżniejszé,
Ò to, co bës të wiedno wësłuchiwôł
mòjich mòdlëtwów i prosbów.
Bò, pòwiédzkéj mie sóm:
Do kògò jô mògã sã wiedno żôlëc, abò
Do kògò mògã gadac jak nie do Ce -
Bòże?

Dotowóné bez Pòwiatowé Starostwò w Wejrowie.

Nakłôd: 400 egzemplôrzów.
Bëło dóné do składu w smùtanie 2002.
Drëk òstôł skùńczony w gòdnikù 2002.

Tekstë zamieszczëlë:

• Grégòr Jarosz Schramke – wstãp
• Michôł Piéper
• Pioter Cëskòwsczi – òpòwiôdanié
• Róman Drzéżdżón – òpòwiôdanié
• Grégòr Jarosz Schramke – òpòwiôdanié
• Tómk Fópka – wiérztë
• Macéj Doraù – wiérztë

Do drëkù przërëchtowalë: Jôrk Éllwart ë Grégòr J. Schramke.

Kòrektë pisënkù: Grégòr Jarosz Schramke ë Paùl Szczëpta

Drëk: Diecezëjowô Wëdôwizna Bernardinum Pelplin, ul. Dominika 11

Lëdze mają wiele do gôdczi. Rozpowiôdają ò tim a ò nym. Czasã gôdają rozëmno, a czasã tak glëpio, że jaż czlowiekowi niechc sã tegò slëchac. Lëdze mùszą gôdac. Òsoblëwie bialczi. Niechtërné bez gôdczi, jak to so rzecze, bez pludrów ni mòglë bë zëc. Tak to je na tim swiece.

W Pëlckòwie żëla jednô bialka. Zwala sã Tekla. Lëdze gôdalë ò ni Wòlnô Europa. Z ji gãbë wëchôdëlë slowa jak z maszingiwerë. Dërch gôda ë gôda. Żebë jesz sedza doma! Nié, ona mùsza chòdzëc pò wsë ë rozpòwiadac swòje pludrë. Ò tim, że Julis mô kòchónkã. Zyta je ju na òstatnëch szpérach ë to z piątim dzeckã. Ksądz probòszcz sprowadzyl so na plebaniã nową kùchôrkã i nie je wiedzec co z tegò bdze lós. Pësk sã ji nie zamëkôl.
Jednégò dnia Tekla zachòrza. Nick ją nie bòla, le bëla takô zmarachòwónô jakbë trzë dni gnój wërzuca. Do dochtóra nie szla, bò bëla dbë, że nen felczer – jak gò zwa – ë tak ji nick nie pòmóże. Wierzëla za to w różnëch znachòrów. Òsoblëwie taczëch jak nen Kaszpirowsczi, co wëstãpòwôl w telewizje. Zdarzëlo sã prawie, że jeden taczi bioenergòterapeuta przëjachôl do Miasta lékarzëc lëdzy. Tekla czëjąc to, nagôda swòjégò chlopa, żebë ją jak nôrôchli, do niegò zawózl. Chlop chcąc niechcąc pojachôl z nią autã.
Kòl znachòra bëlo baro wiele lëdzy. Teklë niechc sã stojec w ògromisti kòléjce, zaczãla wiãc jamrowac i plakac jakô òna je chòrô. Lëdze z lëtoscë, abò téż dlôte, żebë nie slëchac ji gôdôniégò, przepùszczëlë ją do przódkù.
- Widzysz të, żebë nie jô, më bë tu stalë do wieczora. Tak jak je napisóné w swiãtim pismiónie: „Gôdôjce a bdze wama dóné” – bùszno rzekla do chlopa, pòdzérajac przez dzurkã òd klucza cëż bënë je lós.
Wtim òtemklë sã dwiérze zeza chtërnëch dôl sã czëc glos:
- Proszã wchadac!
Tekla weszla bënë ë stanãla przed bioenergòterapeuta. Nen nick nie gôdając zacząl jeżdżëc pajama po ji cele. Zbadôl brzëch, nodżi, piersë, szëja ë glowã. Na kùńcu strząsl rãce ë rzekl:
- Wë bialkò môce dwa jiwrë. Pierszi to je klopòt ze szpérama, a drëdżi z gardlã.
- Marija Józef jo! To pewno je rek! – zawrzeszcza Tekla
- Nié, nié. Jô chcôl rzec, że wë za wiele chòdzyce ë za wiele gôdôce. Trza mni chòdzëc ë mni gadac a te wszëtkò bdze fejn.
- Ne cëż wë gôdôce! Jô doch za wiele nie gôdajã ë nie lażã. Ne móże czasã jo. Le nié za wiele – Tekla zaczãla znachòrowi gadac ò tim a tamtim. Znachór jakbë ji nie slëchôl le rzekl jesz rôz to samò ë krziknąl:
- Nôstăpnô proszã!
Doma chlop spëtôl sã Teklë, cëż ji bëlo, ë czë je ùzdrowionô. Bialka blós rzekla, że nen znachór to jaczisz hùleszpédżel, co sã na niczim nie znaje.
Le òd tegò czasë Tekla jakbë sã zmienila. Mni ją bëlo widzec we wsë. Mni też pludrów bëlo czëc. Gwësno nen bioenergòterapeuta bëlno wëcknąl na co òna je chòrô.

Kôrtë

Lëdze wiele gôdają. Prawie ò ksãdzach lubia rozpòwiadac. Ne kò cëz, ksądz téż czlowiek. Jak kóżdi mô swòje féle. Le żebë zarô robic z tegò wiôldżé haló! Ne jo, le tak ju je na tim swiece.

Pëlckòwsczi parafije slużyl òd wiela lat ksądz Zielka. Bél baro mądri ë ùczinny. Jak chto co brëkowôl te szedl prosto do probòszcza, chtëren wszëtczim chãtno pòmôgôl. Za òdprawienié mszë, czë ùdzelenié szlubù nigdë za wiele dëtków nie brôl. Na pitanié mlodëch, chtërny chcelë sã pòbrac, kùli bë ksadz wząl za szlub, òdpòwiôdôl:
- Ne cëż, co łaska, le tak mni jak dwasta zlotëch nie dôwają.
Ksądz, choc bél baro mądrim czlowieka, miôl jedną félã. Baro lubil grac w kôrtë. Òsoblëwie w szkata abò baszkã. Le co to za granié dlô graniégò? Tak téz ksądz rżnąl w kôrtë na pieniãdze. A, że bél w tim baro dobri wiedno wëgriwôl. Jaż doszlo do tego, że nicht we wsë nie chcôl z ksadzã grac. Ani òrganista, ani kòscelny, ani téz niżóden chlop z parafije. Ne bò cëż to je za granié, jak z górë je wiedzec chto dobądze.
Jednégò dnia na plebaniã przëszlë jaczis mlodi bówcë, ë zabédowelë ksãdzowi Zielce szpelã w kôrtë. Mielë grac w pòkra. Probòszczka nôsómprzód bél baro temù niechãtny, bò nëch mlodëch nie znôl. Le kùńc kùńcã pòkùsa bëla takô mòcnô, że sã zgòdzyl, tim barzi, że ju dôwno nie sôdôl do stolë bë so kąsk zagrac. Tak tedë zaczãlë szpelã. Nôprzód ksãdzowi kôrta fejn szla ë dobiwôl. Wëgrôl nawetka dosc tëli dëtka, ë chcôl ju skùnczëc, le mlodi rzeklë:
- Ne cëż ksądz! Më sa mùszimë doch terô òdegrac. Chcemë le zagrac ò wszëtkò, co leżi na stole.
Ë zagralë. Tim razã probòszczcë kôrta szla czesto lëchò. Wszëtkò przegrôl. Zjiszczony rzekl:
- Wiéta wa co beńlowie, chcema zagrac òstatny rôz.
- Jo, móżemë zagrac. Le co ksądz proboszcz mô do pòstawieniô, doch wszëtczé dëtczi przegrôl?
- A co mie tam… Stôwiajã swòjé auto!
Mlodi sã na to zgòdzëlë. Sôdlë slédny rôz do stolë. Kôrta szla w ruch. Ë zôs probòszczowi nie szlo. Stracyl auto.
- Knôpi wa doch mie nie zabierzece auta? Czim jô bdã terô jezdżyl? – proszël.
- Zabierzemë, jak gra to gra! Ksądz przegrôl ë kuńc.
- Nie dóm. A terô biéta wa lóntrósë przegrzeszony – pògrożyl jima ë wënekôl z plebanije.
Na drëdżi dzéń ksądz szedl do garażë. Wzérô – auta ni ma.
- Diôchlë, gwësno ti lóntrósowie ùkredlë – przekal so pòd nosã.
Tak téż po prôwdze bëlo, bò òstawilë lëst, w chtërnym napisalë, że wzãlë co do nich należalo.
W niedzelã, òb sumã, ksądz wlôzl na kôzalnică ë rzekl:
- Proszã waji dobri lëdze ò retënk. Ùkredlë mie auto. Jak bë chto co wiedzôl, niech mie rzecze, chto mógl taczé cos zrobic.
Wtim spòd chórë òdezwôl sã glos:
- Probòszczu! Nie trza bëlo w kôrtë grac!
Òd tegò czasë probòszcz ju w kôrtë z cëzyma nie griwôl. Auta ju nie dostôl nazôd, dlôte zrobil w kòscele nôdzwëczajną kòlektă ë kùpil so nowé, jesz lepszé jak przódë.

Zãbë

Z zãbama lëdze maja różne jiwrë. Czemù to nie je tak, że ne strepialé wëpôdają same bez bólë, a w nen plac roscą nowé? Nié, tak letko ni móże bëc. Lëdzy mùszą zãbë bòlec, a czasã nawetk trza wszëtczé wërwac ë dac so wsadzëc w gãbã sztëczny gbis. Tak to je na tim swiece.
W Pëlckòwie lëdze téż mają różne jiwrë z zãbama. Trudze, ti co mieszkô pòd lasã zdarzëlo sã, że grëząc òrzechë ùlómila so ząb. A bëlo to prawie przed Zylwestrã. Truda sedza na stólkù trzimając skażony ząb w pôlcach ë rozpacza:
- Jak jô terô wëzdrză, takô szczerbatô. Doch wszëtczé bdą sa ze mie wëszczérzalë. Cëż z tim zrobic?! Jô nie pùdã na żóden bal.
- Të sã Trudkò nie jisce – pòcészôl ją chlop. – Jô zarô co wëmëszlã.
- Co të strëchù terô wëmëszlisz? Doch klejã jô negò zăba nie przëklejã? – szkalowa Trudka.
- Cëż rzekla? Klejã? To je to – smiéjąc sã rzekl chlop i szedl wek. Pò sztóce przëszedl nazôd niosąc w rãce môlą tubka z klejã.
- To sã dô! Wez le szerok gãbã. Jô cë nen ząb przëklejã taczim klejã, co jem gò przëwiózl z Miemców, czedë jô bél na szarwarkù. Òn baro chùtkò schnie, a przi tim trzimie jak szatan.
Ne cëż robic? Truda szerok òtemkla gãbã, a chlop przëkleil ząb do gbisë.
- Fardich. Terô trzëmi pësk ôpen, jô cë pòdmùchajã bënë sëszarką, żebë to rëchli wëschlo a mocni trzimalo.
Po sztóce Truda zamkla gãbã.
- Marija Józef jo! Trzimie – zawrzeszcza z ùcéchë wzérając w szpédżel.
Przëklejony ząb trzimôl òb calégò Zylwestra, a jesz dlëżi bò jaż do Jastrów, czedë òdpôdl przë jedzenim bómków. Le te ju nick sã nie da zrobic, bò nen cëdowny klej dôwno bél zbrëkòwóny.
Zdarzëlo sã téż w Pëlckòwie, że Jan ze sënã, jadąc mòtórã, mielë wëpôdk. Òbaji stracëlë przi tim wszëtczé zãbë. Cëż bëlo robic? Në kò jeden a drëdżi mùszôl so sprawic sztëczny gbis. A że dëtków doma nie bëlo za wiele, tatk dôl zrobic blós dlô se. Rozgòrzony tim syn rzekl:
- Tatkù, to nie je sprawiedlëwé. Të doch prowadzyl mòtór, ë to przez ce jô móm straconé zãbë.
- Të sënie môsz prôwdă, le wiész, że më ni mómë tëli dëtków, żebë cë sprawic nowi gbis. Më mùszimë cos jinégò wëmëszlëc.
Pò sztócë tatk zabédowôl:
- Zrobimë tak, jak ny gnieżdżewsczi gbùrzë ze skòrzniama. Chto pierszi reno wstónie, nen wëcygnie gbis ze szklónczi ë bdze z nim chòdzël cali dzén.
Syn chãtno sã nó to zgòdzyl, a tatk sã smiôl bò wiedzôl, że jegò syn je zgniéla do renégò wstôwaniô.
Pò miesącu syn, chcąc nie chcąc, zacząl wstawac rëchli jak tatk… bò jaczi czlowiek bë wëtrzimôl jedząc dërch gris ë zupë.

Slunuszkò mòcno przëgrziwalo. Tóna sedzôl w cenie na lawie pòd krëszką. Bëlo mù tam baro dobrze. Widząc to jegò sasôd Franc zarô do niegò przesztiblowôl. Òni tak wiedno razã sôdalë pòd tą krëszką. Mielë wiedno wiele do powiôdaniô jak to bëlo czej òni bëlë mlodi.
Franc bél gdówcă. Jegò Klara ju dôwno spòcziwô, a òn terô pòdpiérô sã palëca. Przódë, czej òni z Tóna bëlë jesz mlodima bëńlama, to na wszëtczéch zabawach jaczé bëlë wòkól wsë, jëch nie zabraklo. Biwalo, że mielë wëbiglowónô bùksë, a fejn biôlé kòszle, a to wszëtkò temù, żebë wszëtczé dzéwczãta sã za nima òbzéralë, a blós z nima tańcowalë.
Bëlo tak ceplo, że jaż nie do wëtrzimaniô. Tóna wëszëkôl róg z tobaką, a rzekl:
- Chcemë le so zażëc, to nama tak mést oczë rozklarëje.
- Jo, jo të môsz prôwdã. – òdrzekl Franc, a wëjąn czerwiony sznepeldók w biôlé grochë – Chcemë so përznã zazëc.
Chlopi so zacygnãlë. Franca bralo na czichanié, ale sã pòwstrzimôl. Feszëjac kòl brzegù klôd sã wiôldżim rëbôkă, a pò tobace wiedno gò bralo na gôdanié, temù zacząn òpòwiadac.
- Jô cë Tóna rzekã jak më rôz wëplinãlë na Bôlt cobë zebrac nëtë. Tegò dnia stalo sã cosz dzywnégò, pamiãtajã to jak dzys. Czej më wëplinãlë na mòrze bëlo fejn cëchò. Bez wiatrë. Walë sã ledwò rozbijalë ò sztrąd. Mack z Tidorã wioslowalë, a jô sedzôl kòl ridla. Më sã wejle tak gôdalë:
“Dzys mòże bëc wiele rëbów.”
“Gwësno jo!”
Czej më doplinãlë Tidor rzëcyl kòtew, a tej më sã wzãlë za wërôbianié nëtë. Rëbów bëlo dosc. Bôt bél zaladowóny pò brzedżi. Czej më wioslowalë do brzégù, niebò stalo sã czôrné ë zerwôl sã wiater. Taczi, że më ledwò mòglë ùwioslowac. Grzëmòt trzaskôl raz za razã, a walë robilë sã corôz wikszé. Wtim Mack rzekl:
“Drëszë, to je richtich pieklo, jakbë mòrze chcalo nas ùtopic. Chlopi retujta sã!”
Wiész të co Tóna, kò jô ze strachù rzëgôl dali jak widzôl. Më să żegnalë, a mówilë pôcerz, żebë jakos doplënąc do brzegù. Tidor nas dërch pòcészôl:
„Jesz përzna, jesz kąsk, jesz perzna, kò to doch sã jakòs dô!”
Bôt plënąl równo z wòdą, a czej przëszla wala to më ledwò ùszlë z żëcém. Tidora to wërzucëlo z bôta na dwa métrë. Më gò z wòdë wëlowilë. Òn bél mòkri jak kaczka, a më téż. Baro dobrze, że më bëlë blós kąsk òd brzégù, bò tak jô nie wiém cobë sã z nama stalo. Taczégò wiatrë a grzëmòtë më dlugò nie wiedzelë. Wejle, mie sã mëst wëdôwô, że ta najô mòdlëtwa nama pòmògla.
Czej më blós dobilë do brzegù, Gréta, bialka Macka, wskòkla w wòdã w drzewianëch kòrkach, bò chcala nama pòmóc wëcygnąc bôt na sztrąd. Jiné bialczi, chtërné to widzelë păkalë ze smiéchù:
“Gréta, të mdzesz miala mòkré nodżi! – a òna na to òdrzekla – Jô móm trzë parë nogawiców. Òne tak zarô nie przemikną.”
Smiéchù bëlo wiele, ale ë tak wszëtczé wzãnë sã za robòtã. Chlopi wëjimalë bantczi z nëtów, a bialczi të nëtë wëplôtalë. Wiész të, kò më tegò dnia zarobilë dichtich dëtków. Widzysz të Tóna, dobré je to co sã dobrze kùnczi.
Ale Tóna tegò nie czul, bò w czasë czej Franc pòwiôdôl, bél zdrzimniony. Òn bél reno jachóny mrózką na polé pò wikã do bùlów. Temù òn bél zmãczony, ne a ceplo téż robilo swòjé.
W tim sztóce wëszla z chëczë bialka Tónë a rzekla:
- Jô ce wszãdze szëkajã, a wa dwaji skrzepiélowie tu so sedzyta. Mòże të bë tak ùrąbil drzewa?! Bò to dzys nie dô wieczerzë.
Tóna nic nie rzekl le wstôl a szedl rąbic no drzewò. Franc pòmalë sztiblowôl dodóm. Dzén jima zlecôl zanim sã chto òbezdrzôl.

Wiôldżi gbùr

Na drëdżi dzéń pò pôlniu te dwaji drëszë zôs să zeszlë pòd na krëszką. Tam jima nôlepi gralo. Bëlo spòkójnie, ptôchë spiéwalë, a w kwiatach brzãczalë pszczolë. Tóna, wejle, bél czedësz wiôldzim gbòrã. Terô òn mô òddóné gbùrstwò sënowi Józefòwi. Terô ten gòspòdarzi z bialką a z sënama.
Czej Tóna jesz gòspòdarzël, tej mùszôl miec wszëtkò nôrëchli a nôlepi. Jegò kònie dostalë wiedno zjestkù. Lëdze gôdalë, ze bëlë jak pùpë. Te dwa fòsë jaż sã swiécëlë, tak bëlë sëté. Nad nie, nie bëlo we wsë mòcniészëch. Tóna nima wszãdze wjachôl, z kòżdą fùrą.
Jegò krusze bëlë jak banie. Czej pasturk nëkôl je na ląkã, òne jaż sã kòlibalë. Wszëtczi Tónie zazdroszczëlë. Jeden nieżëcznik wnëkôl nawetka krusze w szkòdã.
Tóna miôl téż baro pëszny zbòżé. Mialo òno klosë jak ògónë baranków. Jiny gbùrzë mòglë brac z Tónë prziklôd.
- Chcemë le so zażëc. – rzekl Franc, a podôl róg z tobaką Tónie.
- Pamiãtôsz të Francë, czej jô miôl pierszi treker we wsë? Wejle, na zôczątkù jô jesz tak richtich nie mógl jachac, czej jô na niegò wsôdl, a nacësnąl na gaz, tej jô so zatrzimôl jaż w stodole…
- Ne kò chto bë tegò nie pamiãtôl. Te Antónie pól stodolë rozerwôl. – òdrzekl Franc. – To dalo taczi trzôsk, że wnetka calô wies sã zbiegla, żebë òbezdrzec, co sã stalo. Wejle, a czej wëszla twòja bialka Ana, te ta zrobila dopiérze trzôsk. Wszëtczi lëdze pòùcekalë, tak ta wrzeszczala. Jô mést mëslôl, że òna bë ce zabila.
- Nie gôdôj Franckù, tak lëchò to doch nie bëlo. Òna doch jaż tak nie wadzëla.
Tóna wiele nie dôl Francowi na Anã gadac, bò òn ja baro kòchôl ë zlégò slowa nigdë nó niã nie rzekl. Wiedno za nią stojôl. Wiedno bëlo tak, że Ana miala sã baro dobrze kòl Tónë, a krziwda ji sã nigdë nie stala.
- Ne to chcemë le so zażëc. – przerwôl Tóna Francowi, a czej ten so zażil zacząl gadac dali – Wejle, czej twój Józef jachôl trekrã, to mù bania pòdskakiwala. Chtëż to widzôl, tak pò dzurach nëkac? Czej òn gnôl, tej we wsë pòlegla niejednô gãs. Bialczi wòlalë dzecë dodóm, a gãsë a kaczczi zamikalë w ògródkù. Lëdze gôdalë:
“Zôs nen szôlinc jedze!”
Ne terô Józef je starszi, mądrzészi. Znaje sã na różnëch maszinach, a tak jak jegò tatk mùszi bëc ze wszëtczim pierszi.
- Wejle, Francë – gôdô Tóna – Nasz Józef ten so kùpil kabajn. Co to sã nie dzeje! Jô pamiãtajã jakbë to bëlo wczorô, jak më seklë kòsama, a ters to zarô draszëje!!!
Tóna kùpil swòjémù nôstôrszémù kòmpùter. Ten terô calima dniama bë sedzôl a walil w klawiaturã.
- Wiész të, òn mie wiedno gôdô:
“Ópa, wiész të co, kò to je taczé òkno na swiat. To sã zwie Jinternet.”
- Ten pierdzoch bë rôz nie przëszedl na môltëch, jakbë më nie zawòlalë. Jô mù Franckù gôdajã – jesz trochã, a të Józefie kùpisz fligra. Jô cë rzekă! Co to są terô za czasë.
Tóna z Francã dlugò bë tak mòglë gadac, bò przeżëlë wiele przigòdów. Czejbë nié Ana, chtërna wëszla z chëczë a riknãla:
- Tóna pój na wieczerzã, a nie sedze tak cali dzéń bez robòtë. Mùszã jô wszëtkò robic?! France biéj dodóm. Jô tu waji nie chcã wicy widzec pòd tą krëszką!